Piše: Dr Dejan Bešović Datum: 18. oktobar 2026.
Pojam Velika Albanija – Shqipëri e Madhe koristi se u naučnim, političkim i drugim javnim krugovima, dok se pojam Etnička Albanija – Shqipëria etnike prvenstveno koristi među albanskim nacionalistima kako bi se označila potraživanja na oblasti tradicionalne otadžbine etničkih Albanaca.
Drugi pojam koji koriste Albanci jeste Albansko nacionalno ponovno ujedinjenje – Ribashkimi kombëtar shqiptar.
Iredentistički koncept zemlje za koju se smatra da čini nacionalnu domovinu većini Albanaca zasniva se na današnjem ili istorijskom prisustvu Albanaca na tom području.
Pored postojeće Republike Albanije, ovaj pojam obuhvata oblasti koje se nalaze u sastavu susjednih država.
U Srbiji su to Autonomna pokrajina Kosovo i Metohija, odnosno samoproglašena Republika Kosovo, južni dio južne i istočne Srbije, među Albancima poznat kao Preševska dolina, kao i južni dio Šumadije i zapadne Srbije, među Albancima i Bošnjacima poznat kao Sandžak, a među Srbima kao Raška oblast.
U Crnoj Gori obuhvata južni dio države, Ane Malit i Malesiju, dok se u Grčkoj odnosi na njen sjeverozapadni dio, odnosno okruge Tesprotiju i Prevezu.
Obuhvata i ostatak teritorije koja se nekada nalazila u sastavu Janjinskog vilajeta, među Albancima poznatog kao Čamerija, kao i zapadne djelove Sjeverne Makedonije, među Albancima poznate kao Ilirida.
Ujedinjenje još šireg područja u jedinstvenu teritoriju pod albanskom vlašću teorijski je bilo zamišljeno od strane Prizrenske lige, organizacije iz 19. vijeka koja je za cilj imala ujedinjenje oblasti naseljenih Albancima u jedan autonomni albanski vilajet u sastavu Osmanskog carstva.
Međutim, koncept Velike Albanije, veće od Albanije unutar njenih granica iz 1913. godine, sproveden je samo tokom italijanske i njemačke okupacije Balkana u Drugom svjetskom ratu.
Ideja o ujedinjenju nastala je nakon Londonskog mira 1913. godine, kada se približno polovina teritorije i 40 odsto stanovništva našlo izvan novonastale države, što Albanci smatraju nepravdom koju su nametnule velike sile.
Prema izvještaju Gallup Balkan Monitor iz 2010. godine, ideju Velike Albanije podržavala je većina Albanaca: u Albaniji 63 odsto, na Kosovu 81 odsto, a u Sjevernoj Makedoniji 53 odsto.
Ipak, prema istom izvještaju, većina Albanaca smatrala je da je mala vjerovatnoća da će do toga doći.
Prema izvještaju Razvojnog programa Ujedinjenih nacija, objavljenom u martu 2007. godine, samo 2,5 odsto Albanaca sa Kosova smatralo je da je ujedinjenje sa Albanijom najbolje rješenje za Kosovo.
U istom izvještaju, 96 odsto ispitanika izjavilo je da je za Kosovo najbolje da proglasi nezavisnost unutar postojećih granica.
Prije balkanskih ratova početkom 20. vijeka, Albanci su bili podanici Osmanskog carstva.
Albanski pokret za nezavisnost pojavio se 1878. godine sa Prizrenskom ligom, udruženjem sa sjedištem u Prizrenu koje je imalo za cilj kulturnu i političku autonomiju Albanaca unutar Osmanskog carstva.
Međutim, Osmanlije nijesu bile spremne da prihvate zahtjeve Lige.
Protivljenje Osmanskog carstva ciljevima Lige pomoglo je pokretanju Albanskog narodnog preporoda – Rilindja Kombëtare, perioda u istoriji albanskog naroda od sredine 19. vijeka do 29. jula 1913. godine, kada je Albanija formirana i međunarodno priznata kao nezavisna država.
Albanski komitet u Janjini – Komiteti Shqiptar i Janinës bio je organizacija osnovana u maju 1877. godine u Janjini, tada u Osmanskom carstvu.
Okupljao je Albance u Janjini i okolini radi organizovane borbe za zaštitu njihovih nacionalnih prava.
Najznačajniju ulogu u osnivanju i djelovanju Albanskog komiteta u Janjini imali su Abdul Frašeri i Mehmet Ali Vrioni iz Berata.
Centralni komitet za zaštitu prava albanskog naroda – Komiteti Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombësisë Shqiptare bila je organizacija osnovana u jesen 1877. godine u Istanbulu, tada u Osmanskom carstvu.
Jedan od osnivača ove organizacije bio je Paško Vasa.
Osnivači i članovi ovog komiteta, Paško Vasa, Abdul Frašeri i Sami Frašeri, odigrali su ključnu ulogu u formiranju Prizrenske lige 1878. godine.
Kada je Osmansko carstvo 1881. godine vojno porazilo članove Prizrenske lige, raspustilo organizaciju i počelo da se obračunava sa zagovornicima albanske autonomije, Centralni komitet se na inicijativu Samija Frašerija reorganizovao i nastavio aktivnosti u ilegali.
Kada je Njemačka anektirala Austriju i krenula protiv Čehoslovačke, Italija je smatrala da postaje drugorazredni član Osovine.
Nakon što je Hitler napao Čehoslovačku, a da prethodno nije obavijestio Benita Musolinija, italijanski diktator je početkom 1939. godine odlučio da sprovede sopstvenu aneksiju Albanije.
Italijanski kralj Emanuel Treći kritikovao je plan za preuzimanje Albanije kao nepotreban rizik.
Rim je, međutim, Tirani 25. marta 1939. godine uputio ultimatum, zahtijevajući da prihvati italijansku okupaciju Albanije.
Kralj Zogu Prvi odbio je da prihvati novac u zamjenu za podršku potpunom italijanskom preuzimanju i kolonizaciji Albanije.
Italijanske trupe, predvođene generalom Alfredom Gućonijem, napale su Albaniju 7. aprila 1939. godine, istovremeno napadajući sve albanske luke.
U Sarandi je bilo 65 jedinica, 40 u Valoni, 38 u Draču, 28 u Medovi i još osam u Bištiju i Palesu.
Prvobitni italijanski planovi za invaziju predviđali su do 50.000 ljudi uz podršku 137 pomorskih jedinica i 400 aviona.
Na kraju su invazione snage narasle na 100.000 ljudi, uz podršku 600 aviona.
U Draču je snaga od samo 360 Albanaca, uglavnom žandara i građana, predvođena Abazom Kupijem, komandantom žandarmerije u Draču, i Mujom Ulćinakuom, pomorskim pukovnikom, pokušala da zaustavi italijansko napredovanje.
Opremljeni samo puškama i sa tri mitraljeza, uspjeli su da zadrže Italijane nekoliko sati, sve dok sa italijanskih brodova nijesu iskrcani brojni mali tenkovi.
Nakon toga, otpor je počeo da se urušava i za pet sati italijanske trupe zauzele su grad.
Do 13.30 prvog dana invazije, sve albanske luke bile su u italijanskim rukama.
Ne želeći da postane italijanska marioneta, kralj Ahmet Zogu, njegova supruga i njihovo novorođenče Skender pobjegli su u Grčku, a potom u London.
Albanski parlament je 12. aprila glasao za ujedinjenje zemlje sa Italijom u obliku „lične unije“, svrgavanje Zogua i ponudu albanske krune Vitoriju Emanuelu Trećem.
Italijani su uspostavili fašističku vladu pod vođstvom Šefketa Verlacija i ubrzo postavili Italijane na vodeće položaje u albanskoj vojsci i diplomatskim službama.
Albanija je 15. aprila 1939. godine istupila iz Društva naroda, iz kojeg je Italija istupila 1937. godine.
Dana 3. juna 1939. godine albansko ministarstvo spoljnih poslova spojeno je sa italijanskim ministarstvom spoljnih poslova.
Albanska vojska stavljena je pod italijansku komandu i formalno spojena sa italijanskom vojskom 1940. godine.
Pored toga, italijanski crnokošuljaši formirali su četiri legije albanske milicije, koje su u početku regrutovane među italijanskim kolonistima nastanjenim u Albaniji, a kasnije i među etničkim Albancima.
Nakon invazije, Galeaco Ćano nadao se da će nizom početnih poteza stvoriti utisak italijanske blagonaklonosti.
Ti potezi bili su usmjereni više na odnose sa javnošću nego na rješavanje dubokih društvenih i ekonomskih problema Albanije.
Jedan od prvih Ćanovih poteza bio je distribucija hrane i odjeće u nekim siromašnim područjima, kao i oslobađanje političkih zatvorenika.
Lično je podijelio 190.000 zlatnih franaka siromašnima u Tirani, Skadru, Valoni, Đirokastri, Sarandi, Korči i Kukešu.
Pošto je novac davao siromašnima zaobilazeći uobičajenu birokratiju, njegov potez bio je dobro prihvaćen.
Italijani su značajno doprinijeli razvoju infrastrukture, poljoprivredi i istraživanju nalazišta hroma i ugljovodonika, kojima je Albanija bila bogata.
Nadali su se da će obimna ulaganja u Albaniju donijeti i ekonomske i političke koristi.
Uprkos slaboj domaćoj ekonomiji, Musolini je Albancima garantovao 22 miliona funti za ekonomski razvoj tokom pet godina, što je bilo znatno više od 8,2 miliona funti koje je Rim uložio od početka dvadesetih godina.
Početni izvještaji o italijanskim aktivnostima bili su prilično povoljni. Čak je i njemački ministar Eberhard fon Panvic, koji je neprestano kritikovao Italijane, blagonaklono komentarisao tempo njihovog djelovanja, upoređujući ga sa razvojem događaja u Austriji nakon Anšlusa.
Novi građevinski projekti donijeli su velike količine kapitala i omogućili zapošljavanje brojnih Albanaca.
Vlada je počela da dozvoljava Italijanima da zauzimaju tehnička mjesta u albanskoj državnoj službi, a takođe je omogućila dolazak italijanskih doseljenika u Albaniju.
To je u velikoj mjeri uticalo na odnos Albanaca prema italijanskim osvajačima.
Lokalno stanovništvo, izuzimajući Srbe i Grke, dočekalo ih je sa više poštovanja i naklonosti.
Nastojeći da pridobiju albansku podršku italijanskoj vladavini, Ćano i fašistički režim podsticali su albanski iredentizam usmjeren prema Kosovu i Metohiji i Čameriji.
Uprkos Jakomnijevim uvjeravanjima o albanskoj podršci, zasnovanim na obećanom „oslobađanju“ Čamerije, albanski entuzijazam za rat je izostao.
Vojnici nekoliko albanskih jedinica angažovanih u borbama na početku Grčko-italijanskog rata (1940–1941), zajedno sa italijanskom vojskom, uglavnom su dezertirali ili pobjegli.
Dostupni izvori pokazuju da su albanski agenti, regrutovani prije rata, djelovali iza grčkih linija i vršili sabotaže, ali da ih je bilo malo.
Podrška Grcima, iako ograničena, dolazila je prije svega od lokalnog grčkog stanovništva, koje je toplo pozdravilo dolazak grčkih snaga u južne oblasti Albanije.
Nakon italijanske invazije na Albaniju u aprilu 1939. godine, u zemlji se naselilo 100.000 italijanskih vojnika i 11.000 italijanskih kolonista.
Albanska fašistička stranka u početku je dobila podršku stanovništva, uglavnom zbog pripajanja Kosova i Metohije i drugih teritorija naseljenih Albancima nakon osvajanja Jugoslavije i Grčke od strane sila Osovine u proljeće 1941. godine.
Benito Musolini se u maju 1941. godine pohvalio pred grupom albanskih fašista da je stvorio Veliku Albaniju, koju su nacionalisti iz Tirane dugo priželjkivali.
Albanska fašistička stranka, na čelu sa Tefikom Mborjom, imala je snažnu podršku među stanovništvom nakon aneksije Kosova i Metohije i djelova Crne Gore.
Nekoliko grupa predvodili su Baba Faja Martaneši, bivši oficir žandarmerije Gani-beg Krieziu, komunista Mustafa Điniši i desničarski političar Muharem Bajraktari.
Pokušaj ujedinjenja tih grupa u jednu organizaciju preduzeo je major Abaz Kupi, demokratski političar koji je stvorio podzemnu organizaciju nazvanu Front jedinstva.
Ovaj front, koji je ojačao u roku od nekoliko mjeseci, slomljen je u aprilu 1941. godine nakon poraza Jugoslavije i Grčke.
Neki njegovi članovi prešli su u kolaboracionistički tabor, neki su uhapšeni, dok su drugi pobjegli u planine.
Ratovanje je na neko vrijeme prestalo.
U novembru 1941. godine male albanske komunističke grupe osnovale su u Tirani Komunističku partiju Albanije, koja je imala 130 članova, pod vođstvom Envera Hodže.
Osnovan je i Centralni komitet Albanske partije rada, koji je brojao jedanaest članova.
U početku je partija imala malo javnih pristalica, a čak je i njena omladinska organizacija imala mali broj regruta.
Otpor u Albaniji postao je aktivan nakon poraza italijanskih snaga u ratu sa Grčkom, koji je počeo 28. oktobra 1940. godine.
Prvobitni slogan izgradnje Velike Albanije, u okviru koje su Italijani obećali pripajanje značajnog dijela grčkog Epira, omogućio je kolaboracionističkim vlastima da mobilišu nekoliko hiljada dobrovoljaca za vojsku, pored redovnih trupa.
Slom italijanske ofanzive u Grčkoj izazvao je krizu među redovnim trupama, koje su odbile da učestvuju u daljim borbama, kao i među dobrovoljačkim jedinicama.
Nakon formiranja neutralne vlade, balističke snage su u saradnji sa Nijemcima vodile žestoke borbe protiv komunista.
Bali Kombetar takođe je zauzeo Strugu u Makedoniji, nakon što je porazio partizanski garnizon.
Na Kosovu i u zapadnoj Makedoniji, koji su bili dio nezavisne države Albanije, njemačke i balističke snage povremeno su se sukobljavale sa jugoslovenskim partizanima.
Kada je 5. partizanska brigada zauzela Maćelare, na pola puta između Debra i Piškopeje, Nijemci su uz pomoć balističkih snaga Džema Hase pokrenuli napad iz Debra i porazili partizane.
Džem Hasa i Hisni Dema, kao i trojica njemačkih majora, predvodili su vojne kampanje protiv albanskih i srpskih partizana.
Partizani su oslobodili Tiranu 17. novembra 1944. godine, nakon dvadesetodnevne bitke.
Albanija je u potpunosti oslobođena njemačke okupacije 29. novembra 1944. godine.
Narodnooslobodilačka vojska, koja je u oktobru 1944. godine imala 70.000 redovnih vojnika, učestvovala je u ratu na strani antifašističke koalicije.
Albanski partizani pomagali su i u oslobođenju Kosova, kao i srpskim komunističkim snagama u oslobođenju djelova Crne Gore i južne Bosne.
U to vrijeme, sovjetska armija ulazila je u Jugoslaviju, dok se njemačka vojska povlačila iz Grčke prema Jugoslaviji.
Pred kraj novembra, glavne njemačke trupe povukle su se iz Tirane, a komunisti su preuzeli kontrolu nad gradom nakon napada.
Privremena vlada, koju su komunisti formirali u Beratu u oktobru, upravljala je Albanijom, a Enver Hodža bio je na njenom čelu kao premijer.
(Nastaviće se)