Od raspada Jugoslavije do današnjih prilika u Srbiji, Crnoj Gori i Republici Srpskoj, jedno pitanje uporno ostaje otvoreno: može li narod koji živi u više država da očuva političko jedinstvo bez jasnog nacionalnog središta
Jednoga dana, davnog proljeća 1991. godine, Milan Paroški, poslanik opozicije u Narodnoj skupštini Republike Srbije, užurbano je izašao za govornicu. Tih dana činilo se da će jugoslovenska kriza završiti tokom nekoliko sedmica, uz posredovanje Evropske ekonomske zajednice i prijateljski pristup francuskog predsjednika Fransoa Miterana. Drugi opšti utisak bio je da se Srbija nalazi pred kratkotrajnim, ali sudbonosnim građanskim ratom. Veliki dio opozicione javnosti vjerovao je da je taj sukob naslijeđen iz prošlosti, da je to nova 1945. ili možda 1946. – poslije koje će jedan „Hrvat konačno biti sahranjen u svojoj domovini“ (ako mu je tamo uopšte mjesto rođenja), a jedan Srbin pak neće biti „lud da ga u nevrijeme tamo, protiv svog najboljeg interesa tamo i zamijeni“. Trebalo je vremena da ta srpska opčinjenost, suočena sa vrućinom realnosti, konačno iskopni. U to vrijeme, ulice Beograda odzvanjale su od pokliča: „Tito – Čaušesku! Sloba – Ilijesku!“, a poslije sukoba od 9. marta i „Slobo – Sadame! Slobo – Staljine!“. Samo godinu dana ranije, nevino-naivna srpska javnost uzdala se u „Amerikance“, omladina je na utakmicama pjevala Hrvatima: „Mi imamo Mekdonalds, gdje je vaš!?“, a čak su i pripadnici Srpskog četničkog pokreta nudili ambasadi SAD dobrovoljce za Irak. Nije čudno da je Milošević 9. marta poslije cjelodnevne tuče u centru grada molio Predsjedništvo SFRJ, a posebno omražene predstavnike Slovenije i Hrvatske, da dozvole izlazak JNA na ulice Beograda radi umirivanja demonstracija. Tako su tenkovi JNA uz konsenzus Predsjedništva SFRJ djelovali samo jednom i to protiv demokratske opozicije u prijestonici Jugoslavije.
Paroški se uzbuđenim glasom obratio poslanicima, naglasivši da ne govori kao opozicionar. Prepričao je razgovor sa jednim holandskim funkcionerom neke od međunarodnih organizacija. Holanđanin je iz nekih razloga, zlovoljno iskren, iznio buduću strategiju Zapada prema SFR Jugoslaviji. Stvaraće krize i pod pritiskom priznavati republike, a vojsku i administraciju će gurati u granice politički izolovane i privredno sankcionisane Srbije. Poslije nekog vremena srpska država će propasti pod teretom neobjavljenog spoljnog rata, ekonomskog sloma i narodnog nezadovoljstva. Paroški je predlagao raspuštanje JNA, pomoć stvaranju srpskih država u BiH i Hrvatskoj, te podjelu JNA organizovanjem raznih srpskih vojski.
Tako je umjesto „Srpska zemlja“ – kako je srpski narod zvao svoju državu od njenog nastanka do 19. vijeka, za nacionaliste postala „Srpske zemlje“. Već u komunizmu većini Srba sam pridjev „srpski“ postao je neprihvatljiv. Srpstvo je ostalo milo samo ugroženima – Srbima u Srpskoj, Krajišnicima.
Nije djelovalo da su tadašnje socijalističke vlasti prihvatile poslanikove savjete. Ipak, njihova strategija se brzo – pred jedinstvenim frontom separatističkih republika i agresijom Zapada, kojoj će se poslije avgusta 1991. priključiti i Ruska Federacija – iz osnove promijenila. Do aprila 1992. Srbija je odustala od ranije politike, prihvatila je opstanak savezne države samo tamo gdje tada nimalo nije bio sporan (Srbija i Crna Gora), a kriza je prenesena na republike u kojima je srpskom narodu osporena konstitutivnost – BiH i Hrvatsku. SAD i EU nisu to prihvatili i prava Srba stavljena su daleko ispod prava ostalih. Ipak, srpski narod je svoja najznačajnija prava, na više od polovine svojih istorijskih teritorija zapadno od Drine, na kraju i odbranio. Cijena za to bili su NATO agresija, sankcije i status „genocidnog naroda“.
Tako je umjesto „Srpska zemlja“ – kako je srpski narod zvao svoju državu od njenog nastanka do 19. vijeka, za nacionaliste postala „Srpske zemlje“. Već u komunizmu većini Srba sam pridjev „srpski“ postao je neprihvatljiv. Srpstvo je ostalo milo samo ugroženima – Srbima u Srpskoj, Krajišnicima. U Srbiji sve „pripada“ „Srbiji“, u Hrvatskoj je sve od „hrvatskog naroda“. Od svog naziva koji je nametala Austrija (1718. – južno, 1849. – sjeverno od Save i Dunava), a odomaćio se tek tridesetih godina 19. vijeka, „Srbija“ je izgubila alternativu nečega što je šire od države iz vremena kralja Milana. Jugoslovenstvo, komunizam, kroatofašizam, ali i naše nesnalaženje poslije 1990. godine, učinili su da imamo dio građana Crne Gore koji se diče svojim „srpstvom“, ali im je „Srbija“ upravo odvratna.
Uvjerenje da bi bilo koja srpska država, a kamoli Crna Gora – u kojoj Srba ima manje nego na beogradskoj opštini Palilula, a za srpske stranke tamo glasa čak tri puta manje od tog broja – mogla da se razvija samostalno, a da pritom Srbija nije matična država cjelokupnog srpskog naroda, predstavlja besmislicu.
U uslovima u kojima nismo u prilici, a možda ni sposobni, da stvorimo ujedinjenu srpsku državu, naravno da smo već decenijama gajili srpsku policentričnost podstičući pored Beograda, Podgoricu i Banjaluku. Ipak, događaji u Podgorici, ali i Novom Sadu, pokazuju da je opasno računati na policentričan razvoj u ovako teškim okolnostima i pod ovolikim stranim pritiscima. Nema moderne evropske države koja se razvila policentrično. Jugoslovenstvu nisu nedostajale samo jedinstvena nacija i kultura. Da su one i postojale, sukob središta (prije svega Beograda i Zagreba) urušio bi zajednicu. Ne zaboravimo na toksični uticaj sila koje su nekada pokušavale da osvoje Balkan. Kipertove istorijske karte još u 19. vijeku šalju jednu sasvim nenaučnu poruku njemačke države. Praktično sve srednjovjekovne države nastale su iz udionih kneževina, ali su kajzerovi kartografi samo i isključivo srpske zemlje prikazali uvijek razdvojene i lišene srpskog imena.
U 19. vijeku u Kneževini Srbiji živjela je svega četvrtina srpskog naroda. Danas u Srbiji živi 5,5 od 8,5 miliona Srba. Pored svih fantazmagorija širom svijeta trajno ne živi više od milion i po onih koji znaju za svoje srpske korijene i govore naš jezik. Ostatak nastanjuje srpske zemlje izvan Srbije. Riječ je o oko 17,7% svih Srba. Uvjerenje da bi bilo koja srpska država, a kamoli Crna Gora – u kojoj Srba ima manje nego na beogradskoj opštini Palilula, a za srpske stranke tamo glasa čak tri puta manje od tog broja – mogla da se razvija samostalno, a da pritom Srbija nije matična država cjelokupnog srpskog naroda, predstavlja besmislicu. Tvrdnja da bi Crna Gora, u kojoj Srbi nisu dominantna politička snaga, trebalo da bude matica srpskog naroda i da rukovodi nečim u Srpstvu, predstavlja bezobrazluk oholog čovjeka koji potcjenjuje inteligenciju svih onih sa kojima nisu srodnici ili zemljaci.
Srbija, međutim, nije tu da vodi računa o onima koji nisu dio jedne i nedjeljive srpske nacije. Pomagaćemo Srbe koji su dio našeg naroda i najvažnije će nam uvek biti pitanje njihovih prava i ravnopravnosti.